Tôm hùm nuôi trên… cạn cho tỷ lệ sống cao bất ngờ

Công nghệ nuôi tôm hùm trên bờ, trong bể xi măng đã phát triển ở nhiều nước như Úc, Mỹ, Singapore, Nhật Bản... và mô hình này cũng đã xuất hiện khởi điểm tại tỉnh Khánh Hòa nước ta.

Một hộ nuôi tôm theo phướng pháp mới tại TP Cam Ranh, tỉnh Khánh Hoà cho biết, theo mô hình mới này, số tiền lãi thu được từ tôm hùm cao hơn hẳn cách nuôi truyền thống trong lồng, bè.

Sau khi thả giống, mỗi con nặng từ 20-30g, sau 3 tháng, trọng lượng mỗi con lên tới trên 200g và tỷ lệ hao hụt tôm khá lý tưởng - dưới 10%.Theo tài liệu từ nước nuôi tôm hùm trên cạn phát triển như Singapore thì để tôm đạt được trọng lượng 300g chỉ mất khoảng thời gian 4-6 tháng. Điều đáng lưu ý là hiện nay, kích cỡ tôm hùm 300g vẫn được thị trường chấp nhận với giá dao động 30 - 40 USD/kg (khoảng 700 - 800 ngàn đồng/kg).

Nuôi tôm hùm trong bể xi măng cho năng suất khá cao. Ảnh minh họa

Vì nuôi trong thời gian ngắn nên sẽ hạn chế nhiều rủi ro, thời gian thu hoạch nhanh, hơn nữa lại có thể thực hiện từ 2 - 3 vụ/năm. Những người nuôi tôm hùm trong bể nếu không thể bán dạng tôm tuyển cho những hộ nuôi lồng vẫn có thể sản xuất tôm hùm dạng công nghiệp và bán tôm kích cỡ nhỏ, ngắn ngày và quay vòng để tăng thu nhập.

Không thể so sánh hiệu quả kinh tế của tôm hùm nuôi bể với tôm hùm bông nuôi lồng. Nhưng nếu so sánh cả về thời gian nuôi và giá thương phẩm đang được các ngư dân lựa chọn thả nuôi trên lồng hiện nay thì phương pháp nuôi tôm hùm trên cạn khá ưu việt.

Cụ thể, tôm đang được ngư dân đang nuôi theo phương pháp truyền thống phải nuôi từ 10 -12 tháng, tôm đạt trọng lượng khoảng 500  700g. Còn tôm nuôi hùm trong bể, chỉ 4-6 tháng đã cho thu hoạch với giá tương đương.

Điều đáng lưu ý là phương pháp nuôi này quá mới mẻ đòi hỏi người nuôi đầu tư thiết bị và áp dụng nghiêm ngặt kỹ thuật nuôi mới có kết quả khả quan. Tôm nuôi trên cạn cần được nuôi trong môi trường nước bảo đảm sạch. Bể nuôi tôm trong nhà được xây dựng kiên cố và phân thành từng ngăn nhỏ nuôi tôm, tôm giống phù hợp, phải có thiết bị tạo được dòng nước chảy tuần hoàn và khép kín. Có thể thả vào bể những ống nhựa lớn, cắt nhỏ thả xuống đáy bể để làm chỗ, hang trú ẩn cho tôm.

Tiến sỹ Nguyễn Thị Bích Thuý, Viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản 3 cho biết: Phương pháp nuôi tôm trên cạn là một phương pháp nuôi khá tiên tiến. Thông thường, giai đoạn từ tôm giống (tôm trắng, tôm bò cạp) đến tôm tuyển (100- 200g) tỷ lệ chết của tôm giống lên tới 60 - 70%, thậm chí có lúc tới 80%. Nếu phương pháp nuôi cạn này được áp dụng thành công, tỷ lệ chết của tôm giống chỉ còn dưới 20% thì không những có hiệu quả thuyết phục về kinh tế mà còn rất có ý nghĩa về môi trường, về bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản.

Theo phương pháp nuôi trên cạn, hệ thống lưu thông nước tuần hoàn trong bể nuôi tôm hùm là hai chiếc máy lọc chất bã và máy tuần hoàn nước, được vận hành 24/24.

Sau khi nước biển được bơm trực tiếp vào bể lắng, ở mỗi bể chứa 5m3 nước, bỏ vào bể 50ml dung dịch PH Stabilize, 24 giờ sau bỏ thêm 50ml dung dịch Conditioner để xử lý nước được trong, sạch khuẩn. Và mỗi lần thay nước, cho thêm 2cc dung dịch Mangrove để xử lý phòng bệnh nấm trên tôm. Chế độ ăn của tôm nuôi trên cạn cũng được chú ý hơn so với tôm hùm nuôi lồng.

Tôm được cho ăn 3 lần/ngày; thức ăn yêu cầu tươi sống, nếu là các loại sò, chỉ lấy ruột và bỏ vỏ, các loại cá cũng cần cắt bỏ đầu, vây nhằm hạn chế tối đã chất thải của thức ăn trong đáy bể. Trong trường hợp nhìn thấy thức ăn thừa hoặc chất thải thức ăn cần dùng máy hút xi phông để lấy ra khỏi bể.

Mô hình nuôi tôm hùm trong bể là một mô hình mẫu được đầu tư và quản lý kỹ thuật từ Công ty Esibiz (Singapore). Được biết, mô hình này đã được Công ty Esbiz nghiên cứu thành công trong vòng 5 năm và đã phát triển thành công công nghệ nuôi tôm hùm trong bể xi măng tại nhiều nước châu Á.

Nguyễn Vũ (vietq)

Phòng và trị bệnh mềm vỏ trên tôm

Bệnh mềm vỏ thường xảy ra ở tôm nuôi. Tôm bị bệnh có các biểu hiện: vỏ mềm, mỏng; vỏ có màu sẫm, bị nhăn, gồ ghề...; tôm dễ bị cảm nhiễm với các bệnh nhiễm khuẩn, nấm, protozoa. Tôm bị mềm vỏ thường yếu ớt, phát triển chậm, có thể chết rải rác.

Nguyên nhân

Có rất nhiều nguyên nhân gây bệnh:

Do dinh dưỡng: Tôm thiếu vitamin và khoáng chất, đặc biệt thiếu hàm lượng canxi và phosphor. Khi tôm lột xác để tạo lớp vỏ mới thông thường lớp vỏ mới sẽ cứng trở lại trong vòng 24 giờ, tuy nhiên nếu không cung cấp đủ các khoáng chất cần thiết để tôm tạo vỏ thì vỏ tôm sẽ bị mềm, mỏng...

Do môi trường:

- Nước ao nuôi nhiễm chất thải công nghiệp, nông nghiệp, hoặc dư lượng hóa chất, đặc biệt là thuốc trừ sâu.

- Nước có độ mặn thấp hoặc độ kiềm thấp. Ngoài ra, có thể còn do tôm nuôi quá dày, môi trường nuôi thường xuyên biến động.

Kiểm tra tôm thường xuyên để sớm phát hiện bệnh - Ảnh: Máy Cày 

Phòng bệnh

Trong công tác cải tạo ao, thực hiện đúng quy trình theo 3 bước: cải tạo bằng cơ học, hóa học và sinh học (lưu ý, không lạm dụng hóa chất hoặc dùng thuốc trừ sâu để cải tạo ao).

- Ngoài ao nuôi chính nên có ao lắng để chứa nước dự trữ, đảm bảo nước sạch khi cần cung cấp cho ao nuôi, tránh lấy nước trực tiếp ngoài sông rạch chưa qua xử lý.

- Chọn giống tốt, đã qua kiểm dịch đạt chuẩn.

- Thả giống với mật độ vừa phải.

- Trong quá trình nuôi hạn chế tôm bị shock, ao bị mất tảo....

- Ngoài việc định kỳ tạt khoáng cho tôm, trong khẩu phần ăn thường xuyên bổ sung thêm BIO SHRIMP PREMIX và BIO VITAMIN C 10% cho tôm ăn mỗi ngày, nhằm phòng tôm thiếu khoáng và vitamin.

- Các mô hình nuôi  tôm công nghiệp, siêu công nghiệp với mật độ dày, nuôi khép kín, ao có trải bạt: Bổ sung thường xuyên BIO CALPHOS for shrimp mỗi cữ ăn.

- Thường xuyên đo các thông số môi trường (2 lần/ngày) ở thời gian cố định (sáng, chiều), để có thể can thiệp kịp thời khi môi trường biến động. Phải đảm bảo độ kiềm 80 - 120 mg/lít (tôm sú) và 120 - 160 mg /lít (tôm thẻ); pH 7,5 - 8,5.

- Bờ ao có đập tràn: để thoát nước mưa (khi mưa lớn), chống ngọt hóa.

Trị bệnh

Trong quá trình nuôi tôm, thường xuyên theo dõi đàn tôm để sớm phát hiện dấu hiệu bất thường. Khi kiểm tra phát hiện tôm có dấu hiệu mềm vỏ: phải nhanh chóng can thiệp ngay bằng cách tăng cường cung cấp oxygen, đồng thời tạt vôi và Dolomite để tăng kiềm, đưa pH lên 8,3 - 8,5.

Tạt vi sinh BIO BACTER for shimp và BIO YUCCA for shimp để cải thiện chất lượng nước, giảm khí độc trong ao, tạo môi trường thông thoáng.

Cho tôm ăn BIO CALPHOS for shimp với liều gấp đôi so liều phòng. Ngoài ra, cần bổ sung thêm BIO HEPATIC for shimp nhằm tăng khả năng đào thải, thanh lọc độc tố, cân bằng quá trình trao đổi chất, giúp tôm cứng vỏ trở lại và tăng trưởng bình thường. 

Đặng Hồng Đức (Tạp chí Thủy sản Việt Nam)

Phòng bệnh vi bào tử trùng trên tôm

Từ giữa năm 2014, tình trạng tôm nuôi bị chậm lớn diễn ra tại nhiều vùng nuôi tôm Việt Nam, gây thiệt hại đáng kể. Tôm chậm lớn do nhiều nguyên nhân, trong đó cần kể nhiễm vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei (EHP).

Đặc điểm bệnh EHP

Triệu chứng của bệnh EHP trên tôm thẻ chân trắng không rõ ràng. Khi tôm giống bị nhiễm EHP, thả nuôi trong tháng đầu tiên thường vẫn phát triển bình thường; nhưng sau khi tôm đạt trọng lượng 3 - 4 gram/con, lượng sinh khối tôm trong ao tăng dần thì tôm cũng chậm lớn dần rồi có thể dừng lớn hẳn. Tôm nuôi 90 - 100 ngày tuổi vẫn có thể chỉ đạt cỡ 4 - 5 gram/con.

Tôm chậm lớn ở đây do vi khuẩn EHP ký sinh trong tế bào gan tuỵ tôm. Vi bào tử trùng này ký sinh nội bào và sử dụng dinh dưỡng, năng lượng dự trữ trong gan tụy, khiến tôm nuôi không đủ dinh dưỡng cho tăng trưởng và lột xác. Tôm càng ăn nhiều thức ăn thì phân thải ra càng nhiều, trong khi bệnh EHP lây qua đường phân - miệng, không cần ký chủ trung gian.

Có nhiều loại vi bào tử trùng gây bệnh cho tôm, đòi hỏi phải có ký chủ trung gian, như Agmasoma đòi hỏi có ký chủ trung gian trong vòng đời. Tuy nhiên, EHP có thể lây trực tiếp từ con này sang con khác. Do đó, có quan ngại rằng cá rô phi trong hệ thống nuôi kết hợp là nguồn gây bệnh EHP theo tôi là chưa đủ cơ sở vững chắc. Chúng tôi có làm nghiên cứu kiểm tra mẫu cá rô phi của nhiều ao nuôi trong hệ thống kết hợp cũng như cá rô phi giống nhưng vẫn chưa thấy trường hợp nào cá rô phi có nhiễm EHP. Ngoài ra, nếu ta đưa cá giống rô phi từ các trại giống từ vùng nước ngọt về nuôi trong hệ thống nước lợ thì nguy cơ gây bệnh cho tôm từ mầm bệnh có trên cá rô phi là rất thấp.

Tôm bị bệnh EHP 

Chẩn đoán

Phương pháp mô học

Đối với bệnh EHP thì việc chẩn đoán bệnh sử dụng phương pháp mô học rất khó khăn, do biến đổi mô học trên gan tụy không rõ ràng.

Phương pháp sinh học phân tử

Đây là phương pháp có thể phát hiện ra mầm bệnh vi bào tử trùng. Nhóm nghiên cứu của chúng tôi cùng Gs. Lightner đã có phương pháp phát hiện mầm bệnh EHP với kỹ thuật PCR và real-time PCR. Nhóm nghiên cứu của Gs. Flegel cũng phát triển được kỹ thuật PCR, LAMP, và nested PCR. Bằng  kỹ thuật PCR, có thể phát hiện ra mầm bệnh EHP trên ao nuôi thương phẩm. Đối với trại giống, mầm bệnh có thể được phát hiện từ phân tôm bố mẹ,  thức ăn tươi sống cho tôm bố mẹ (hàu, mực), từ ấu trùng tôm và tôm post. Một tỷ lệ cao các thức ăn tươi (hàu, dời, mực…) được khai thác ở khu vực Ninh Thuận, Khánh Hòa dương tính với vi bào tử trùng EHP. Việc sử dụng thức ăn tươi sống đánh bắt tại khu vực lân cận trại giống hay vùng nuôi tôm là nguy cơ rất lớn về an toàn sinh học và dịch bệnh.

Khống chế bệnh

Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu. Do đó, việc kiểm tra, kiểm soát mầm bệnh từ tôm giống hết sức quan trọng. Tôm giống có thể được kiểm soát xem có nhiễm EHP bằng phương pháp PCR.

Ở trại nuôi, công tác chuẩn bị ao có vai trò rất quan trọng. Do EHP có sức chống chịu tốt đối với các phương pháp khử trùng thông thường nên khó loại mầm bệnh ra khỏi hệ thống. Có nghiên cứu cho rằng EHP có thể tồn tại sau khi đã xử lý Chlorine ở 100 ppm. Có khuyến cáo nên sử dụng vôi nóng (CaO) để xử lý ao để có thể đạt độ pH đáy ao trong quá trình cải tạo cao hơn 11 - 12 để làm chết mầm bệnh EHP.

Thay đổi thực hành sản xuất giống

Việc chúng ta hiện tại chỉ kiểm soát các mầm bệnh đã được OIE đề nghị đối với tôm biển đã tạo kẽ hở lớn cho việc kiểm soát mầm bệnh mới xuất hiện, trên cả thế giới.

Ở góc độ trại tôm giống, sự kiểm soát thông thường với mầm bệnh virus, phải tập trung hơn nữa công tác an toàn sinh học theo hướng tích cực phòng bệnh do vi khuẩn và ký sinh trùng. Trại giống nên lưu ý khi nhập tôm bố mẹ nhập khẩu các nước đang có mầm bệnh EMS/AHPND và EHP. Ngoài ra, nên có khu cách ly và có sự kiểm soát chặt mầm bệnh do virus, EMS/AHPND và EHP trước khi đưa vào sản xuất. Với thức ăn tươi, nên kiểm soát kỹ mầm bệnh, không nên sử dụng thức ăn tươi đánh bắt từ khu vực gần trại giống, vùng nuôi, cho ăn trực tiếp. Việc sử dụng thức ăn tươi nhập từ các nước không có mầm bệnh và không có nghề nuôi tôm cũng là lựa chọn tốt. Trong hoàn cảnh hiện tại, các trại giống nên cân nhắc việc thanh trùng thức ăn tươi bằng phương pháp Pasteur hay chiếu xạ Gamma, có thể làm cho tôm bố mẹ giảm khả năng sinh nhiều trứng và ấu trùng nhưng giúp tăng độ an toàn đối với trại giống cũng như trại nuôi sử dụng nguồn tôm giống này.

Ngoài ra, việc kiểm soát mầm bệnh bằng phương pháp PCR nên được xuyên suốt quá trình sản xuất giống. Ngoài ra, các phương pháp ương nuôi ấu trùng theo sinh học, vi sinh nên được ứng dụng để khống chế các bệnh do vi khuẩn như EMS/AHPND.

Khi chủ động, tích cực kiểm soát dịch bệnh thì có thể kiểm soát được mầm bệnh trong trại giống, nhưng sẽ tăng, có thể đến 25%, trại sản xuất giống khó chấp nhận. Do đó, phải coi sản xuất giống sạch bệnh là đầu tư cho người nuôi tôm, tạo nguồn nguyên liệu cho chế biến thủy sản. Cần có vai trò nhà nước trong điều phối hợp tác, chia sẻ rủi ro giữa các bên: nhà nước, nhà doanh nghiệp, nhà nông, nhà khoa học. 

Bệnh EHP được phát hiện ở Thái Lan năm 2006 nhưng chưa được chú ý nhiều. Đến khi xuất hiện dịch bệnh EMS/AHPND diện rộng ở châu Á thì bệnh do EHP gần như không còn được nhiều người quan tâm. Tuy nhiên, bệnh EHP vẫn âm thầm dịch chuyển và xâm nhập nhiều nước khác.

TS Trần Hữu Lộc (ĐH Nông Lâm TP. HCM)/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam

Nguyên nhân tôm nuôi chậm lớn...

Tại Việt Nam, những năm gần đây, hiện tượng tôm chậm lớn được ghi nhận ở nhiều ao nuôi tôm thâm canh, bán thâm canh, kể cả quảng canh cải tiến.

Thiệt hại lớn

Từ năm 2001 - 2002, tại Thái Lan đã thường xuyên xảy ra hiện tượng tôm chậm lớn mà các nhà khoa học sau này gọi là triệu chứng tôm chậm lớn. Kết quả phân tích từ 32 ao nuôi tôm có hiện tượng chậm lớn cho thấy, trong cùng thời gian, cùng quy trình nuôi, tôm bình thường trọng lượng khoảng 24 gram/con nhưng tôm chậm lớn chỉ tối đa 16,8 gram/con; theo đó ngành tôm Thái Lan tổn thất khoảng 13.000 tỷ bath (gần 300 tỷ USD). Triệu chứng này đồng thời được ghi nhận tại Trung Quốc, Ấn Độ...

Ông Nguyễn Tiến Dũng, xã Phước Trung, huyện Gò Công Đông (Tiền Giang) cho biết, năm 2014, gia đình có 2 ao nuôi tôm thẻ chân trắng thả giống mật độ 100 con/m². 30 ngày đầu, tôm vẫn ăn và phát triển bình thường nhưng sau đó ăn giảm, tôm bị ốp thân nên đến 70 ngày tuổi mà chỉ đạt trọng lượng 200 con/kg. Sau 4 tháng nuôi, năng suất tôm chỉ đạt gần 5 tấn/ha, cỡ tôm 110 con/kg, trong khi các ao tôm phát triển bình thường chỉ cần 90 ngày đã đạt cỡ 40 - 60 con/kg, sản lượng hơn 10 tấn/ha.

Tôm chậm lớn gây thiệt hại cho người nuôi - Ảnh: Máy Cày

Đâu là nguyên nhân?

Trong những tác nhân gây hiện tượng tôm chậm lớn, yếu tố được nhận định cần phải chú trọng kiểm soát đầu tiên là chất lượng tôm giống. Để tránh hiện tượng tôm chậm lớn, cần phải kiểm dịch con giống trước khi mua về thả nuôi, nhằm tránh tình trạng con giống bị nhiễm bệnh còi do MBV (Monodon Baculovirus), HPV (Hepatopancreatic parvovirus), bệnh vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) hoặc Hội chứng chậm lớn trên tôm sú LSNV (Laem singh virus). 

Bệnh vi bào tử trùng EHP được phát hiện ở Thái Lan từ năm 2006 nhưng chưa được quan tâm nhiều. Tại nhiều nước nuôi tôm lớn đang có mầm bệnh EHP. Triệu chứng EHP trên tôm thẻ chân trắng không rõ ràng. Khi tôm giống bị nhiễm EHP thả nuôi trong tháng đầu tiên vẫn phát triển bình thường, nhưng sau khi đạt trọng lượng 3 - 4 gram/con, lượng sinh khối tôm trong ao tăng dần thì tôm cũng chậm lớn dần rồi có thể dừng lớn hẳn. Tôm nuôi 90 - 100 ngày có thể chỉ đạt 4 - 5 gram/con (200 - 250 con/kg). Bệnh LSNV xuất hiện tại Ấn Độ, Thái Lan từ năm 2001 - 2002, có khả năng lây lan nhanh, rộng và gây hiện tượng tôm chậm lớn. Tôm sú bị chậm lớn do LSNV, nếu không phân biệt kỹ, có thể nhầm với tôm bị nhiễm còi do nhiễm HPV và MBV. Nhưng tôm nhiễm LSNV có màu sậm bất thường, tăng trưởng bình quân chỉ dưới 0,1 g/ngày, khớp bụng có dạng đốt tre, râu dễ gãy. Điều này có thể giải thích cho những trường hợp tôm nuôi có hiện tượng chậm lớn nhưng khi xét nghiệm tôm bệnh lại dương tính với MBV.

Sức đề kháng của tôm giảm là nguyên nhân tiếp theo làm cho tôm nuôi chậm lớn, dù ao tôm được quản lý đúng kỹ thuật. Nguyên nhân có thể do cơ sở sản xuất sử dụng tôm giống bố mẹ không đạt chất lượng, lạm dụng quá mức sức sinh sản tôm mẹ. Bên cạnh đó, việc lạm dụng chất kháng sinh liên tục ở liều cao trong sản xuất, ương gièo để điều trị bệnh nhiễm khuẩn của tôm giống đã làm giảm sức kháng bệnh của tôm khi đưa vào nuôi, giảm khả năng chuyển hóa thức ăn, dẫn tới tình trạng tôm chậm lớn, còi cọc, làm tăng hệ số sử dụng thức ăn, tăng chi phí. Do đó, việc chọn giống tại nơi sản xuất có uy tín, kiểm soát chất lượng giống trước khi nuôi là quan trọng.

Trong quá trình nuôi, tôm bị các bệnh do vi khuẩn Vibrio, vi khuẩn dạng sợi, bệnh đóng rong, bệnh phân trắng... cũng làm tôm nuôi bị chết rải rác hay chậm lớn. Mầm bệnh từ nguồn nước, tôm giống, thức ăn, từ đáy ao, nếu tẩy dọn chưa tốt. Bệnh thường gặp ở ao thả nuôi mật độ dày, hàm lượng chất hữu cơ cao, việc kiểm soát các yếu tố thủy lý hóa môi trường ao nuôi không tốt, khí độc nhiều. Để phòng ngừa, cần chuẩn bị ao nuôi đúng quy trình kỹ thuật ngay từ đầu, không thả nuôi mật độ quá cao, không dùng thức ăn bị mốc. Trong quá trình nuôi cần quản lý chặt các yếu tố môi trường, định kỳ sử dụng chế phẩm sinh học làm sạch môi trường. Thay nước định kỳ và dùng hóa chất diệt khuẩn, nhất là thời điểm nắng nóng hay mưa kéo dài. Tăng sức đề kháng cho tôm bằng quản lý môi trường tốt và bổ sung vitamin C, A, E, Beta-Glucan.

Ngoài ra, việc sử dụng thức ăn kém chất lượng, bảo quản không tốt hay tôm thiếu thức ăn làm cho tôm không hấp thu đủ chất dinh dưỡng để tạo cơ thịt lắp đầy vỏ, hay môi trường nước ao xấu làm phát sinh các khí độc..., cũng khiến tôm giảm ăn, bỏ ăn hoặc làm cho tôm nuôi bị ốp, chậm lớn. Để hạn chế tình trạng này, cần chọn loại thức ăn tốt, bảo quản đúng kỹ thuật, tính toán lại lượng thức ăn cho phù hợp và bổ sung premix vào thức ăn. Đồng thời cần kiểm tra lại các yếu tố thủy lý hóa môi trường ao nuôi và có biện pháp điều chỉnh các thông số môi trường về mức phù hợp. 

Thành Công/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam

Copefloc - nuôi tôm bằng thức ăn tự nhiên

Đây là mô hình nuôi tôm mới tại Thái Lan, được phát triển trên cơ sở công nghệ Biofloc; ưu điểm nhất là dùng hạt floc và thức ăn tự nhiên làm thức ăn chính cho tôm nuôi, không dùng thức ăn công nghiệp.

Ưu điểm vượt trội

Công nghệ Copefloc, cũng như Biofloc, có nhiều ưu điểm. Thứ nhất, Ammonia tự do trong nước được chuyển hóa thành protein trong sinh khối vi sinh vật dị dưỡng, tập hợp thành các hạt Biofloc lơ lửng trong nước. Thứ hai, nâng cao mức độ an toàn sinh học, giảm rủi ro lây nhiễm bệnh do không phải thay nước. Thứ ba, không gây ô nhiễm môi trường; giảm chi phí thức ăn, thuốc, hóa chất. Tôm tăng trưởng nhanh.

Khác công nghệ Biofloc, công nghệ Copefloc thiết kế vận hành đơn giản và hoàn toàn không sử dụng thức ăn công nghiệp, có thể đưa tôm cỡ PL10 - 12 trực tiếp vào ao nuôi mà không cần giai đoạn ương 30 ngày.

Hệ thống nuôi thủy sản ứng dụng công nghệ Copefloc có nhiều ưu điểm hơn so với những hệ thống ứng dụng công nghệ đang phổ biến hiện nay, như: kỹ thuật thay nước định kỳ, tuần hoàn nước sử dụng hệ thống lọc sinh học hay lọc cơ học. Giải pháp thay nước thường kéo theo việc thải chất ô nhiễm ra môi trường, tốn nước sạch, tăng chi phí năng lượng, như việc chạy máy bơm và tăng nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh từ nguồn nước cấp. Vận hành hệ thống lọc sinh học và lọc cơ học đòi hỏi hệ thống thiết bị phức tạp, chi phí vận hành và năng lực kỹ thuật cao. Tiến bộ hơn hai phương pháp trên hệ thống Copefloc vừa có khả năng cải thiện môi trường vừa tạo nên sinh khối thức ăn tự nhiên, góp phần tái sử dụng dinh dưỡng từ chất thải của động vật thủy sản; vận hành cũng khá đơn giản. Nuôi theo công nghệ Copefloc hoàn toàn không sử dụng hóa chất hay kháng sinh, vì vậy nâng cao được chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

Nguồn thức ăn cho tôm nuôi

Thức ăn được sử dụng trong hệ thống này chủ yếu là các hạt biofloc và thức ăn tự nhiên (copepod, động vật thân mềm, giun nhiều tơ, giáp xác nhỏ…). Các loại thức ăn này đều giàu dinh dưỡng, rất tốt cho sự sinh trưởng của tôm. Copepod, động vật nguyên sinh, một số loài giáp xác nhỏ, là những thức ăn rất quan trọng cho tôm cá, đặc biệt trong giai đoạn còn nhỏ. Còn các hạt biofloc bản chất là sự kết dính tảo, nguyên sinh động vật, phân tôm, chất thải hữu cơ được chuyển hóa và có hàm lượng protein cao hơn hàm lượng protein trong thức ăn công nghiệp.

Sơ đồ chuỗi thức ăn trong quy trình nuôi tôm theo copefloc

1: Phân thải của tôm, cá nuôi cung cấp nguồn dinh dưỡng cho vi khuẩn và thực vật phù du

2: Vi khuẩn, thực vật phù du trở thành thức ăn cho động vật phù du hoặc động vật đáy

3: Động vật phù du làm thức ăn cho giáp xác nhỏ, động vật phù du khác

4: Động vật phù du, giáp xác nhỏ, động vật đáy làm thức ăn cho tôm, cá nuôi   

Nguồn thức ăn tự nhiên được gây nuôi sau khi nước được lắng lọc trong ao lắng một thời gian, cấp vào bể nuôi với độ sâu 1,2 - 1,5 m; làm giàu ôxy bằng cách sục khí mạnh, trong 24 - 48 giờ. Dùng cám gạo lên men với probiotic cho vào túi vải thưa, hình ống, cho xuống ao nuôi, với lượng 300 kg/ha. Tiếp tục quạt nước, sục khí trong 7 - 10 ngày. Gặp môi trường thuận lợi, thức ăn tự nhiên trong ao nuôi sẽ phát triển.

Dung dịch biofloc mồi được chuẩn bị bằng cách lên men hỗn hợp được pha theo tỷ lệ: 1 lít nước sạch, 10 g bột ngũ cốc (bột cá, bột đậu nành…), 10 ml dịch nuôi cấy chủng vi khuẩn thuần chủng Baccilus subtilis mật độ 106 vi khuẩn/ml. Quá trình lên men được thực hiện trong điều kiện sục khí mạnh trong 48 giờ, pH duy trì 6,0 - 7,2 bằng cách bổ sung dịch đệm pH, ở điều kiện nhiệt độ 25 - 28⁰C. Đến khi vi sinh vật phát triển mạnh sẽ hình thành các bóng khí lớn nổi trên các bề mặt biofloc mồi là có thể bổ sung vào ao nuôi.

Vận hành

Hệ thống nuôi theo công nghệ Copefloc không tạo chất thải, vì vậy không cần hệ thống máy bơm gom tụ chất thải; thay vào đó cần bố trí hệ thống sục khí cung cấp nhiều ôxy cho tôm nuôi, vi sinh vật, thức ăn tự nhiên trong ao nuôi. Nuôi theo công nghệ Copefloc sử dụng hệ thống sục khí đáy được thiết kế bằng cánh khoan các lỗ nhỏ trên ống nhựa PVC, khoảng cách giữa các lỗ 25 - 30 cm, tạo thành mạng lưới với diện tích bao phủ khoảng 40% tổng diện tích ao nuôi, thay vì không dùng hoặc dùng rất ít hệ thống quạt nước.

Mật độ nuôi ít hơn 50 con/m². Ở mật độ nuôi này tôm phát triển tốt, hoàn toàn sử dụng thức ăn tự nhiên.

Trong quá trình nuôi không cần cho ăn; thay vào đó người nuôi phải quản lý, duy trì quần thể và mật độ thức ăn tự nhiên, lượng biofloc trong ao nuôi.

Thu mẫu và tính toán mật độ copepod hằng ngày bằng cách dùng xô, chậu lấy 50 - 100 lít nước ở các vị trí khác nhau trong ao nuôi. Sau đó lọc qua lưới phiêu sinh, kích thước mắt lưới 50 - 70 µm, cho vào lọ 60 ml, cố định bằng formol 2 - 4%. Dùng pipet lấy 1 ml và đếm dưới kính hiển vi ở độ phóng đại 10X, 40X, bằng phương pháp di chuyển buồng đếm theo tọa độ. Từ đó tính toán được mật độ của copepod và điều chỉnh lượng chế phẩm sinh học bón xuống ao làm thức ăn cho copepod và sinh vật trong ao nuôi.

Để kích thích sự hình thành và duy trì tính ổn định của biofloc, cần bổ sung biofloc mồi và bổ sung nguồn cacbon vào hệ thống nuôi. Có rất nhiều nguồn cung cấp cacbon: bột ngũ cốc, mật rỉ đường, bột bã mía, rơm, cỏ. Duy trì hàm lượng biofloc < 1 ml/l trong suốt chu kỳ nuôi. 

Xét theo nguyên lý hoạt động thì Copefloc là công nghệ nuôi được vận hành khá đơn giản, hoàn toàn khép kín, không tạo ra chất thải; đây được đánh giá là mô hình nuôi an toàn, ít rủi ro. Điểm quan trọng của quy trình này là kỹ thuật tạo và duy trì nguồn thức ăn cho tôm trong suốt vụ nuôi.

Nguyễn Nhung/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam

Diệt hến, vẹm trong ao tôm

Phòng ngừa các loài hai mảnh vỏ gây hại trong ao tôm bằng cách: Cải tạo ao nuôi hút bùn, rải vôi và phơi ao, lấy nước qua túi lọc, diệt tạp, diệt khuẩn đúng kỹ thuật.  

Vẹm thường xuất hiện nhiều trong ao tôm

Các loài hai mảnh vỏ (hến, vẹm, trai, hàu…) thường được tìm thấy trong ao nuôi tôm và các kênh dẫn nước ở giai đoạn ấu trùng có tiêm mao sống phù du (veliger). 

Chúng ăn tảo bằng cách lọc cơ thể thông qua các tiêm mao. Khi quần thể các loài này phát triển quá mức trong ao tôm sẽ làm giảm mật độ tảo, làm tăng độ trong của nước ao. Cạnh tranh thức ăn, oxy hòa tan với tôm. 

Hấp thụ nhiều vi khoáng, đặc biệt là canxi carbonate (CaCO3) để duy trì và phát triển vỏ, làm lượng khoáng chất trong ao, nhất là canxi bị mất đi. Độ kiềm của nước giảm mạnh làm tôm bị mềm vỏ và có thể gây chết, đồng thời còn làm tôm chậm tăng trưởng, tăng tỷ lệ phân đàn. Là nguồn mang nhiều mầm bệnh có thể lây truyền sang tôm. 

Phòng ngừa các loài hai mảnh vỏ gây hại trong ao tôm bằng cách: Cải tạo ao nuôi hút bùn, rải vôi và phơi ao, lấy nước qua túi lọc, diệt tạp, diệt khuẩn đúng kỹ thuật. Cần có ao lắng xử lý nước kỹ trước khi lấy nước vô ao nuôi. Theo các nhà khoa học, việc phòng ngừa hến vẹm, trai… xâm nhập vào ao nuôi sẽ hiệu quả và ít tốn kém hơn là xử lý. 

Biện pháp diệt hến, chem chép, vẹm trong ao nuôi tôm bằng sản phẩm TRIHO 05 hay OSCIL ALGA 08. 

Cải tạo: 2 lít/1.000 m³ nước. 

Đối với tôm nuôi trong ao: Tôm trên 10 ngày tuổi sử dụng 0,8 lít/1.000 m³ nước. Còn tôm trên 1 tháng tuổi sử dụng 1,5 lít/1.000 m³ nước. Dùng từ 18 - 21h. Nếu thấy tôm bị yếu nên dùng trước Yucado 100% Natural/ VS Yuca trước 1 - 2 giờ hay San Anti Shock trước 6 giờ, kèm theo chạy quạt lấy oxy cho tôm nuôi trong ao. Nếu dùng liều cao, sau 36 giờ đồng hồ nên dùng TOXINPOND+ để tôm khỏe.

LHV/ nongnghiep.vn

Một số lưu ý đầu vụ tôm 2015

Dịch bệnh tôm đã xảy ra ở nhiều tỉnh, thành ĐBSCL. Nguyên nhân chủ yếu vẫn là hoại tử gan tụy trên tôm thẻ chân trắng và đốm trắng trên tôm sú.  

Chuẩn bị ao nuôi tôm

Do nắng nóng kéo dài trên diện rộng sẽ gây nhiều khó khăn cho các hộ nuôi. Theo khuyến cáo của ngành thủy sản, người nuôi nên thả trễ và nên chọn mô hình phù hợp với khả năng quản lý của nông hộ, phải có ao lắng, cải tạo ao thật kỹ, khử trùng nước trước nuôi tôm, chọn thả giống đạt kích cỡ, đã được kiểm dịch, thường xuyên quản lý mật độ và kiểm soát điều kiện ao nuôi, thức ăn. Kiểm tra sức khỏe tôm hàng ngày. 

Để chủ động phòng bệnh, cần chú ý những vấn đề như cải tạo ao, chuẩn bị nước trước khi thả giống. Nguồn nước ban đầu trước khi thả tôm có vai trò cực kỳ quan trọng trong suốt quá trình nuôi sau này. 

Do đó, cần phải bảo đảm nước ao sạch và ổn định, không còn các sinh vật có khả năng gây bất lợi cho tôm nuôi. Xử lý nước ở ao lắng bằng Vimekon trước khi đưa sang ao nuôi; lấy nước vào ao phải qua túi lọc 2 lớp và để lắng khoảng 3 - 5 ngày, sau đó xử lý diệt tạp và sát trùng nước. Diệt giáp xác bằng Anti-parasite. 

Người nuôi có thể dùng Chlorine, Vime-paracide hoặc Vimekon để sát khuẩn nước, cần lưu ý Chlorine chỉ sử dụng có hiệu quả cao ở nước trong và pH £ 8. Do đó khi dự định dùng Chlorine cần để nước lắng thật trong và không nên bón nhiều vôi ở khâu cải tạo. 

Về con giống, con giống tốt là yếu tố quan trọng nhất để thành công trong nuôi tôm. Hiện nay trên thị trường có rất nhiều nguồn giống khác nhau. Người nuôi cần chọn giống ở những cơ sở có uy tín, có nguồn gốc rõ ràng, đặc biệt phải kiểm tra chất lượng giống trước khi thả nuôi. 

Phương pháp cảm quan và gây sốc formol giúp lựa chọn được đàn tôm khoẻ mạnh nhưng chưa bảo đảm sạch bệnh và xét nghiệm PCR có thể đánh giá tôm giống có nhiễm các bệnh nguy hiểm (đốm trắng, đầu vàng, MBV) lại không cho biết tình trạng sức khoẻ của tôm. 

Do đó, cần chú ý kết hợp cả ba phương pháp trên theo thứ tự cảm quan – gây sốc – xét nghiệm PCR. Tôm giống đạt cả ba cách đánh giá này sẽ là con giống vừa khoẻ mạnh vừa sạch bệnh, tạo tiền đề quan trọng để có sức sống và tăng trưởng cao trong quá trình nuôi. 

Thả giống là một công đoạn kỹ thuật đơn giản nhưng lại chịu tác động của nhiều yếu tố ngoại cảnh, khách quan. Do vậy, cần lưu ý một số vấn đề: 

- Không nên thả bao tôm vào ao quá 30 phút sẽ ảnh hưởng đến tỉ lệ sống và sức khoẻ của tôm giống. 

- Giống đã được hạ độ mặn sau khi chuyển về đến ao nên được thả ngay, không nên giữ lại trong thau, xô (lâu hơn 3 giờ) để sục khí cho tôm khoẻ vì nếu giữ lại như thế với mật độ cao, sục khí yếu và không cho tôm ăn sẽ làm giảm sức sống và tỉ lệ sống của tôm. Bên cạnh đó, người nuôi cần theo dõi sát biến động thời tiết môi trường, để chủ động tăng sức đề kháng cho tôm nuôi bằng cách bổ sung Vitamin C, b-glucan, Premix tôm. 

Quản lý chất lượng nước tốt là biện pháp phòng bệnh hữu hiệu nhất. 

Các yếu tố môi trường cần chú ý trong ao nuôi tôm

ThS Nguyễn Ngọc Phú Vinh/ nongnghiep.vn

Điều trị bệnh phân trắng trên tôm

Bệnh phân trắng trên tôm nuôi đang là vấn đề nổi cộm, ảnh hưởng lớn đến ngành nuôi tôm ở nước ta, nhất là ở những mô hình nuôi tôm công nghiệp, nuôi khép kín ít thay nước. Bệnh phân trắng thường xảy ra ở tôm nuôi sau 1 tháng tuổi, mức độ xảy ra nhiều nhất là giai đoạn 60 - 90 ngày tuổi.

Nguyên nhân

- Thức ăn không tốt, thức ăn bị nhiễm nấm mốc, độc tố… tôm ăn phải thức ăn không tốt trên sẽ bị bệnh đường ruột (bệnh phân trắng).

- Tôm ăn phải tảo độc, tảo tiết ra enzyme làm tê liệt lớp biểu mô ruột, làm ruột không hấp thu thức ăn được, tôm bị bệnh.

- Ký sinh trùng (Gregarine) bám trên thành ruột, tôm bị bệnh đường ruột.

- Vi khuẩn gây bệnh phân trắng thường gặp thuộc các chuẩn vibrio.

Triệu chứng

- Tôm yếu ăn (hoặc bỏ ăn nếu bị bệnh nặng), phân tôm nổi lên mặt nước và tập trung nhiều ở cuối hướng gió. Khi quan sát đường ruột tôm thấy trống thức ăn hoặc thức ăn bị đứt quãng.

Tôm bệnh có màu sậm hơn (con trên)

Bệnh gây ảnh hưởng đến gan tụy và đường ruột tôm có màu trắng

- Kiểm tra bằng Phương pháp mô học của mẫu tôm bị bệnh phân trắng thì thấy gan cũng bị tổn thương, tế bào gan bị chết từng điểm bong ra.

- Phân tôm có màu trắng, thịt tôm không chứa đầy vỏ, vỏ mềm.

Phòng bệnh

3.1 Lựa chọn thức ăn và bảo quản thức ăn tốt

- Chọn thức ăn chuyên dùng cho tôm, thức ăn có chất lượng, đầy đủ dưỡng chất. Cho tôm ăn thức ăn đúng kích cỡ cho từng giai đoạn nuôi, với lượng thức ăn phù hợp và không bị dư thừa. Thức ăn phải được bảo quản tốt, không nhiễm nấm mốc, độc tố.

- Trong quá trình nuôi nên bổ sung thường xuyên men tiêu hóa có lợi cho đường ruột tôm, bằng cách trộn BIOZYME for shrimp hoặc BIOTIC for shrimp và HEPATIC với thức ăn và cho tôm ăn mỗi cữ ăn. Bà con chăn nuôi nên bổ sung thêm BIO-ACTIVIT for shrimp cho tôm ăn để trợ giúp cơ quan miễn dịch của tôm hoạt động hiệu quả, ngăn chặn các tác nhân gây bệnh…

3.2 Quản lý tốt môi trường ao nuôi

- Tỷ lệ thả tôm giống phải phù hợp với mức độ đầu tư và trình độ nuôi, không nên thả dày. Đặc biệt trước khi thả tôm phải cải tạo chuẩn bị ao thật kỹ, đúng quy trình, ao nuôi tôm công nghiệp phải có đầy đủ trang thiết bị như máy quạt nước, máy sục khí ôxy đáy....

- Có chế độ thay nước định kỳ, ngăn ngừa sự phát triển của tảo độc và diệt khuẩn trong ao bằng các sản phẩm như BIO ABC for shrimp hoặc BIO BKC for shrimp, khoảng nửa tháng 1 lần để phòng tôm ăn phải tảo độc gây bệnh.

- Định kỳ 10 ngày/lần, dùng men vi sinh xử lý đáy ao như BIO- BACTER for shrimp hoặc BIO SUPERBAC for shrimp để phân hủy chất hữu cơ có trong ao do phân thải ra hàng ngày, do tảo tàn, thức ăn thừa, xác vỏ tôm lột xác... tạo môi trường ao nuôi thông thoáng, sạch bệnh.

Trị bệnh

1. Đối với thức ăn: Trộn bổ sung men đường ruột BIOZYME for shrimp hoặc BIOTIC for shrimp cho tôm ăn mỗi cữ ăn để hỗ trợ tiêu hóa đồng thời trộn BIO HEPATIC for shrimp hoặc BIO ACTIVIT for shrimp cho tôm ăn nhằm giúp tăng khả năng đào thải độc tố trong cơ thể tôm.

2. Đối với yếu tố môi trường:

- Nếu do tảo độc: Thay nước nhiều hơn bình thường, kế tiếp tạt BIO ANTISHOCK for shrimp hoặc BIO ANTISTRESS for shrimp giúp chống shock tôm. Tiếp theo dùng  BIO ABC for shrimp hoặc BIO BKC for shrimp để diệt tảo độc.

Sau khi dùng thuốc diệt tảo độc khoảng 2 ngày: dùng men vi sinh xử lý đáy ao như BIO- BACTER for shrimp hoặc BIO SUPERBAC for shrimp để phân hủy xác tảo chết. Đồng thời trộn thêm men tiêu hóa BIO ZYME for shrimp hoặc BIOTIC for shrimp ít nhất 7 ngày giúp phục hồi đường ruột cho tôm.

- Nếu do vi khuẩn gây bệnh: Kháng sinh đặc trị bệnh phân trắng là BIO SULTRIM 48% liều 10 ml/kg thức ăn, cho ăn 7 ngày hoặc BIO OXYTETRA 50% liều 1 g/kg thức ăn, cho ăn trong 5 - 7 ngày. Sau khi dùng kháng sinh trộn men tiêu hóa BIO ZYME for shrimp hoặc BIOTIC for shrimp ít nhất 7 ngày nhằm giúp phục hồi hệ vi sinh vật đường ruột tôm nuôi.

Song song với đó, dùng thuốc sát trùng BIO POVIDINE for shrimp hoặc BIOXIDE for shrimp diệt vi khuẩn có trong nguồn nước, tránh vi khuẩn từ bên ngoài tấn công tôm. 

Đặng Hồng Đức/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam

Tôm thẻ chân trắng 'hai thấp, hai cao'

Đảm bảo được một số yếu tố chất lượng nước quan trọng sẽ góp phần chủ động quản lý sức khỏe tôm nuôi, đặc biệt trong điều kiện biến đổi khí hậu như hiện nay.

Độ mặn thấp

Tôm nuôi ở độ mặn cao dễ bị dịch bệnh, nhất là các virus đốm trắng, đầu vàng, vi khuẩn phát sáng và bệnh EMS. Tôm nuôi ở độ mặn thấp có hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát vi khuẩn Vibrio trong nước. Vì vậy, một trong những xu hướng nuôi tôm an toàn hiện nay là nuôi tôm với độ mặn thấp (< 10‰). So với tôm sú thì tôm thẻ chân trắng thích nghi độ mặn thấp hơn. Tôm thẻ chân trắng được nuôi ở độ mặn thấp (5 - 15‰) sẽ tăng trưởng nhanh hơn ở độ mặn cao. Đó là do ở độ mặn thấp sự trao đổi chất (protein) trong cơ thể tôm tốt hơn và khi độ mặn thấp thì tôm bị bắt buộc sử dụng tổng acid amin tự do để bù vào sự thay đổi thể tích tế bào. Tuy nhiên, khi áp dụng nuôi tôm ở độ mặn thấp cần có một số lưu ý đặc biệt trong quá trình ương nuôi. Thứ nhất, khi mới bắt đầu đưa vào nuôi, cần hạ độ mặn từ từ, tránh gây sốc cho tôm nuôi. Trong tháng đầu tiên nên duy trì độ mặn không  thấp hơn 7 - 8‰, sang tháng thứ 2 nên duy trì độ mặn không thấp hơn 5‰. Và một lưu ý hết sức quan trọng, khi nuôi ở độ mặn thấp các ion Ca++, Mg++, Na+, K+… sẽ thấp nên quá trình lột xác xảy ra không đồng đều, tôm sẽ bị mềm vỏ sau khi lột xác, dễ bị tôm khác tấn công, ăn thịt, tỷ lệ hao hụt cao. Vậy bổ sung định kỳ hàm lượng khoáng vào ao nuôi và trộn Vitamin C vào thức ăn với liều lượng 60 mg/kg thức ăn cho ăn hằng ngày.

Kiểm tra tôm nuôi - Ảnh: Thanh Nhã 

Mật độ thấp

Tôm nuôi ở mật độ thấp có tốc độ tăng trưởng cao hơn so với tôm nuôi ở mật độ cao. Theo kết quả nghiên cứu của Trung tâm Quốc gia Giống hải sản miền Bắc - Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I, khi nuôi tôm thẻ chân trắng giống sạch bệnh, bể composite trong nhà, môi trường nuôi tương đồng nhau với những mật độ 40 con, 60 con, 80 con cho những kết quả nuôi khác nhau. Tỷ lệ phân đàn về khối lượng của tôm sau khi thu hoạch nuôi tương ứng mật độ lần lượt: 7,27%; 8,22%; 12,9%. Tỷ lệ sống đạt lần lượt: 79,7%; 78,7%; 70,3%. Hệ số chuyển đổi thức ăn cũng bị ảnh hưởng với các mật độ như trên hệ số chuyển đổi thức ăn lần lượt là 1,39; 1,44; 1,47. Trong điều kiện nghiên cứu cho tôm ăn theo nhu cầu, không có ảnh hưởng của sự cạnh tranh thức ăn. Như vậy, theo kết quả nghiên cứu, mật độ nuôi ảnh hưởng đến hiệu quả nuôi tôm thương phẩm. Nuôi với mật độ càng cao thì tốc độ tăng trưởng càng chậm, tỷ lệ sống càng thấp, tỷ lệ phân đàn và hệ số chuyển đổi thức ăn cao. Nguyên nhân dẫn đến sinh trưởng và tỷ lệ sống của tôm giảm khi nuôi với mật độ cao là do mức độ stress của tôm nuôi. Khi nuôi tôm với mật độ càng cao thì mức stress của tôm càng nặng. Cần phải tính toán kỹ mật độ tôm thả nuôi tùy theo điều kiện chăm sóc.

Độ kiềm cao

Độ kiềm ảnh hưởng gián tiếp lên năng suất sinh học sơ cấp trong ao. Khi độ kiềm thấp, một vài thành phần hóa học cần thiết cho sự phát triển của vi tảo sẽ bị thiếu. Bicarbonat là dạng chính của độ kiềm. Trong ao nuôi tôm thẻ chân trắng, độ kiềm không được thấp hơn 80 mg/l CaCO₃ để đảm bảo cho tôm tăng trưởng và tỷ lệ sống cao. Khi độ kiềm thấp, pH sẽ biến động và gây stress, giảm tăng trưởng và thậm chí gây chết tôm. Độ kiềm thấp có thể do nguồn nước có độ kiềm thấp hoặc có sự hiện diện của động vật thân mềm hai mảnh vỏ trong ao, chúng hấp thụ muối carbonat và lọc hết tảo làm thức ăn, kết quả là làm nước trong và có độ kiềm rất thấp. Natri bicarbonat (NaHCO₃) và vôi tôi Ca(OH)₂ là những hóa chất được khuyến cáo để nâng cao độ kiềm trong ao. Mặc dù vôi tôi được sử dụng phổ biến, việc sử dụng cân bằng nguồn thức ăn cũng có thể làm tăng độ kiềm do tăng hàm lượng ion carbonat.

Ôxy cao

Các thống kê sơ bộ chỉ ra rằng phần lớn các ao nuôi có tần suất thành công cao trong thời gian vừa qua đều cung cấp ôxy rất tốt, quản lý nồng độ ôxy có hiệu quả. Hàm lượng ôxy hòa tan thấp khiến tôm ăn ít và ăn chậm, dẫn đến hiện tượng thừa thức ăn, ô nhiễm nguồn nước. Với hàm lượng ôxy thấp hơn 2 mg/l sau 1 tiếng tôm ăn lượng thức ăn thừa khoảng 45%. Hàm lượng ôxy thấp dẫn đến hệ số chuyển hóa thức ăn cao, tôm chậm lớn, dễ cảm nhiễm bệnh do vi khuẩn đặc biệt là các bệnh phân trắng, tỷ lệ sống thấp, tăng trưởng chậm. Trong ao nuôi 4 ppm là hàm lượng ôxy cần thiết để tôm hoạt động bình thường, môi trường ổn định, tôm tăng trưởng tốt. Hiện có nhiều thiết bị cung cấp ôxy trong ao nuôi tôm: quạt nước, các đĩa hoặc ống aero tube, cung cấp ôxy đáy, quạt nước truyền thống, quạt lông nhím. Cần bố trí, quản lý thích hợp hàm lượng ôxy hòa tan để đảm bảo cho quá trình nuôi hiệu quả. 

Kiểm soát chất lượng nước là yếu tố quan trọng. Chất lượng nước không ổn định ảnh hưởng đến hoạt động trao đổi chất và tiến trình sinh lý khác của vật nuôi, làm chậm tăng trưởng, tăng stress, dẫn đến mẫn cảm với bệnh tật, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, sản lượng.

Nhật Minh/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam

Kiểm soát tốt bệnh vi bào tử trùng để nuôi tôm thành công

Bệnh vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei (EHP) là bệnh không có biểu hiện rõ ràng trong giai đoạn đầu thả nuôi với biểu hiện tôm chậm lớn hơn rất nhiều so với bình thường. Do bệnh này không gây chết tôm hàng loạt nên không được chú ý nhiều, nhưng vì tôm không lớn ở giai đoạn cuối nên sản lượng ao tôm bệnh giảm mạnh, dẫn đến thiệt hại lớn về kinh tế. Do đó, kiểm soát tốt bệnh vi bào tử trùng trong nuôi tôm nước lợ là việc làm cấp thiết góp phần làm nên vụ mùa thắng lợi cho người nuôi tôm.

Ảnh minh họa

EHP làm tôm chậm lớn

TS. Trần Hữu Lộc, Khoa Thủy sản - Trường Đại học Nông Lâm Tp Hồ Chí Minh cho biết, bệnh vi bào tử trùng EHP được phát hiện ở Thái Lan vào năm 2006 nhưng tác hại của vi bào tử trùng trên tôm chưa được chú ý, nhất là khi Hội chứng tôm chết sớm (EMS/AHNPND) hoành hành trên diện rộng ở Châu Á. Tuy nhiên, bệnh EHP vẫn âm thầm dịch chuyển và xâm nhập vào các nước. Hiện tại, có nhiều nước nuôi tôm lớn trên thế giới như Trung Quốc, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, Mexico và có thể cả Ấn Độ, Indonesia cũng có thể đã có mầm bệnh EHP.

Triệu chứng của bệnh EHP trên tôm thẻ chân trắng không rõ ràng. Khi tôm giống bị nhiễm EHP, thả nuôi trong tháng đầu tiên tôm thường vẫn phát triển tương đối bình thường nhưng sau khi tôm đạt trọng lượng khoảng 3-4 gram/con, cũng như lượng sinh khối tôm trong ao tăng dần thì tôm cũng chậm lớn dần, rồi có thể dừng lớn hẳn. Tôm nuôi 90-100 ngày tuổi vẫn có thể chỉ đạt kích cỡ 4-5 gram/con (200-250 con/kg).

Nguyên nhân của sự chậm lớn là do vi bào tử trùng Enterocytozoon hepatopenaei ký sinh trong tế bào gan tụy của tôm. Vi bào tử trùng này ký sinh nội bào và sử dụng dinh dưỡng, năng lượng dự trữ trong gan tụy khiến cho tôm nuôi không đủ dinh dưỡng cho sự tăng trưởng và lột xác. Khi tôm càng ăn nhiều thức ăn trong quá trình nuôi thì lượng phân thải ra cũng càng nhiều, trong khi đó bệnh EHP là một bệnh lây qua đường phân - miệng điển hình, không cần ký chủ trung gian. Chính vì lý do đó mà khi tôm ăn càng nhiều thì mầm bệnh thải ra môi trường ngày càng nhiều và sẽ gây nhiễm cho các con tôm trong ao cũng như làm cho mật độ vi bào tử nhiễm trong gan tụy ngày càng nhiều, đến ngưỡng tôm không thể lớn tiếp được.

Phương pháp PCR có thể phát hiện EHP

Nhiều loại vi bào tử khác nhau gây bệnh cho tôm đòi hỏi phải có ký chủ trung gian, như Agmasoma đòi hỏi ký chủ trung gian trong vòng đời, nhưng Enterocytozoon hepatopenaei có thể lây lan trực tiếp từ con này sang con khác. Do đó, có quan ngại rằng cá rô phi trong hệ thống nuôi kết hợp là nguồn gây bệnh EHP là chưa đủ cơ sở vững chắc. ”Chúng tôi có làm nghiên cứu kiểm tra mẫu cá rô phi của nhiều ao nuôi trong hệ thống kết hợp cũng như cá rô phi giống nhưng chưa thấy trường hợp nào cá rô phi có nhiễm EHP. Ngoài ra, nếu đưa cá rô phi từ các trại giống ở vùng nuôi nước ngọt về nuôi trong hệ thống nước lợ thì nguy cơ gây bệnh cho tôm từ mầm bệnh trên cá rô phi là rất thấp”, TS. Lộc khẳng định.

Đối với bệnh EHP thì việc chuẩn đoán bệnh sử dụng phương pháp mô học là rất khó khăn do sự biến đổi mô học trên gan tụy là không rõ ràng. Việc phát hiện ra bào tử là rất khó khăn do kích thước bào tử chỉ khoảng 1-2 µm lại có màu gần đồng nhất với màu nền của tế bào chất nên rất khó phát hiện khi dùng kính hiển vi quang học để quan sát tiêu bản mô.

Hiện nay, phương pháp sinh học phân tử là công cụ mạnh để phát hiện ra mầm bệnh vi bào tử trùng. Bằng các kỹ thuật PCR có thể phát hiện EHP trên ao nuôi tôm thương phẩm, tôm giống. Đối với trại giống, mầm bệnh có thể được phát hiện từ phân tôm bố mẹ và các thức ăn tươi sống cho tôm bố mẹ như hàu, dời, mực; từ ấu trùng tôm và tôm post. Theo TS. Lộc, một nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ rất cao các thức ăn tươi như hàu, dời và mực khai thác ở khu vực Ninh Thuận, Khánh Hòa dương tính với cả vi bào tử trùng EHP. Điều này cho thấy việc sử dụng thức ăn tươi sống đánh bắt tại khu vực lân cận trại giống hay vùng nuôi tôm gây ra nguy cơ cực kỳ lớn về an toàn sinh học và dịch bệnh.

Cách tiếp cận và khống chế bệnh

Theo TS. Trần Hữu Lộc, cho tới thời điểm này thì chưa có phương pháp trị EHP cho là có kết quả tốt nhất được chứng minh. Do đó, việc kiểm tra, kiểm soát mầm bệnh từ tôm giống là hết sức quan trọng. Ở cơ sở nuôi tôm, công tác chuẩn bị ao có vai trò rất quan trọng trong việc phòng bệnh, do EHP có sức chống chịu cực tốt đối với các phương pháp khử trùng thông thường nên rất khó để loại thải mầm bệnh ra khỏi hệ thống. Có nghiên cứu cho rằng EHP có thể tồn tại sau khi đã xử lý Chlorine ở 100 ppm, đồng thời cũng có khuyến cáo cho rằng nên sử dụng vôi nóng (CaO) xử lý ao để có thể đạt độ pH đáy ao trong quá trình cải tạo cao hơn 11-12 để làm chết mầm bệnh EHP.

Về quản lý dịch bệnh, quan trọng hơn cả là quản lý dịch bệnh từ đầu nguồn, tức là từ con giống và sâu xa hơn nữa là từ con giống bố mẹ. Việc chỉ kiểm soát mầm bệnh đã được tổ chức OIE đề nghị đối với tôm biển đã để một lỗ hổng lớn cho việc kiểm soát các mầm bệnh mới xuất hiện, trên góc độ quản lý dịch bệnh trên tôm của cả thế giới. Ở góc độ trại tôm giống, ngoài sự kiểm soát thông thường với các mầm bệnh virus, ta phải tập trung hơn nữa công tác an toàn theo hướng tích cực phòng bệnh vi khuẩn và cả ký sinh trùng.

Đối với sản xuất tôm giống, cần có sự cân nhắc nguồn tôm bố mẹ nhập khẩu từ các nước đang có mầm bệnh EHP. Ngoài ra, nên có khu cách ly thiết kế đúng tiêu chuẩn và có sự kiểm soát chặt mầm bệnh do virus, EHP trước khi có thể đưa vào sản xuất. Với thức ăn tươi, nên kiểm soát mầm bệnh thật kỹ, không nên sử dụng thức ăn tươi đánh bắt từ khu vực gần trại giống, vùng nuôi, cho ăn trực tiếp. Việc sử dụng thức ăn tươi nhập khẩu từ các nước không có mầm bệnh và không có nghề nuôi tôm cũng là một lựa chọn tốt cho thức ăn tôm bố mẹ.

Trong hoàn cảnh sản xuất giống hiện tại, các trại giống nên cân nhắc việc thanh trùng thức ăn tươi bằng phương pháp Pasteur hay chiếu xạ Gramma. Các biện pháp kỹ thuật này có thể làm cho tôm bố mẹ giảm khả năng sinh sản nhiều trứng và ấu trùng nhưng sẽ giúp tăng độ an toàn đối với trại giống cũng như trại nuôi sử dụng nguồn tôm giống này. Ngoài ra, việc kiểm soát mầm bệnh bằng phương pháp PCR nên được coi là công việc xuyên suốt trong sản xuất giống để kiểm soát yếu tố đầu vào là tôm bố mẹ, thức ăn tôm bố mẹ cho tới đầu ra là tôm giống xuất bán. 

Thành Công/ TTKNQG

Quản lý thức ăn thời gian đầu nuôi tôm

Quản lý tôm nuôi trong giai đoạn mới thả là rất quan trọng, giúp tôm phát triển tốt hơn, tăng cường sức đề kháng tự nhiên, hạn chế tỷ lệ hao hụt giống.

Thức ăn tự nhiên

Thức ăn tự nhiên đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình sinh trưởng và phát triển của tôm nuôi, nhất là trong giai đoạn tôm còn nhỏ. Thức ăn tự nhiên có kích thước nhỏ, chứa nhiều axit amin tự do hoặc oligopeptid dễ tiêu, cung cấp đầy đủ những chất dinh dưỡng cần thiết giúp tôm tăng trưởng, phát triển tốt. Ngoài ra, thức ăn tự nhiên có chứa hệ thống enzyme tăng cường sự hấp thu và nâng cao sức đề kháng cho tôm nuôi. Một trong những thức ăn tự nhiên phổ biến, ưa thích và có giá trị làm thức ăn cho tôm khi mới thả là copepods. Protein của copepods cần thiết cho sự tăng trưởng mạnh của tôm nuôi khi còn nhỏ. Ngoài giá trị dinh dưỡng, thức ăn tự nhiên còn góp phần làm cho môi trường nuôi được ổn định, cân bằng hệ sinh thái, giảm sự phát triển của tảo đáy. Hệ thức ăn tự nhiên trong ao phát triển phụ thuộc việc gây màu nước trước khi thả tôm giống và duy trì màu nước trong quá trình nuôi.

Hiện nay có rất nhiều phương pháp gây nuôi và duy trì màu nước cho ao nuôi tôm. Trong đó, sử dụng phân trùn quế hoặc bột ngũ cốc lên men để gây màu nước là những phương pháp gây màu nước tốt, gia tăng nhanh chóng lượng thức ăn tự nhiên, nhất là copepods. Còn nếu sử dụng phân vô cơ để gây màu nước thì cần chú ý tỷ lệ đạm, lân > 3 : 1 để các loại tảo silic, tảo lục phát triển. Tỷ lệ đạm, lân xấp xỉ 1 : 1 thì các loại tảo độc dễ sinh sôi. Nước có màu xanh nõn chuối, xanh vàng, màu trà hoặc màu đậu xanh là phù hợp. Khi nước đạt độ trong 30 - 40 cm thì có thể tiến hành thả giống. Trong giai đoạn đầu vụ nuôi, định kỳ 7 - 10 ngày bón phân trùn quế, bột ngũ cốc lên men, phân vô cơ... một lần để ổn định màu nước, duy trì lượng thức ăn tự nhiên cho tôm.

Kiểm tra sàng để điều chỉnh lượng thức ăn cho tôm nuôi - Ảnh: Trần Út 

Sử dụng thức ăn công nghiệp

Thức ăn công nghiệp sử dụng cho tôm trong giai đoạn đầu có kích thước rất nhỏ, hàm lượng đạm cao, dễ bị hòa tan trong nước, vì vậy tôm chỉ sử dụng được một lượng rất nhỏ. Sử dụng thức ăn công nghiệp trong thời gian đầu chủ yếu có tác dụng gây màu nước. Tùy vào lượng thức ăn tự nhiên và màu nước mà điều chỉnh lượng thức ăn công nghiệp cho tôm ăn trong thời gian đầu. Sử dụng thức ăn công nghiệp cho tôm ăn với nguyên tắc lượng ít, lần nhiều, trong thời gian đầu cho tôm ăn 5 cữ/ngày vào lúc 6 giờ, 10 giờ, 16 giờ, 20 giờ, 23 giờ. Tôm có tập tính ăn nơi nước sạch; vì vậy khi cho tôm ăn cần chọn nơi được làm sạch bằng máy quạt nước, tránh cho tôm ăn ở chỗ dơ bẩn, nơi tích tụ bùn đáy hoặc trong góc ao.

Ngày thứ 10 sau khi thả giống, cho thức ăn vào sàng ăn để tôm làm quen, dễ cho việc kiểm tra thức ăn dư sau này. Sàng ăn được đặt nơi bằng phẳng cách bờ 1,5 - 2m, sau cánh quạt nước 12 - 15 m, không đặt ở góc ao, cứ 1.500 - 2.000 m² bố trí một sàng ăn. Thức ăn cho vào sàng 1 - 2% lượng thức ăn mỗi lần.

Sau 15 ngày có thể bổ sung vitamin, khoáng chất, sản phẩm men tiêu hóa để tăng cường sức khỏe cho tôm. Thức ăn công nghiệp và một số chất bổ trợ được sản xuất trong nước hoặc nhập khẩu để cho tôm ăn phải đảm bảo có hàm lượng đạm tổng số 32 - 45%, thức ăn và chất bổ sung thức ăn phải trong danh mục được phép lưu hành tại Việt Nam, có nhãn hàng hóa theo đúng quy định của pháp luật. Bảo quản thức ăn theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất. Không dùng thức ăn, chất bổ trợ đã hết hạn sử dụng.

Điều chỉnh lượng thức ăn

Lượng thức ăn theo hướng dẫn của nhà sản xuất thường lớn hơn nhiều so với thực tế, do được thiết kế trong điều kiện nuôi lý tưởng. Cho tôm ăn thừa giai đoạn đầu có thể thúc đẩy tôm tăng trưởng nhanh trong thời gian đầu, do chất lượng nước còn tốt. Tuy nhiên, khi chất thải được tích lũy nhiều, ao nuôi bị ô nhiễm, dễ gây bệnh cho tôm trong thời gian nuôi tiếp theo.

Lượng thức ăn công nghiệp sử dụng trong tháng nuôi đầu tiên phụ thuộc nhiều vào mật độ nuôi và lượng thức ăn tự nhiên. Trong quá trình nuôi cần linh hoạt điều chỉnh lượng thức ăn cho phù hợp. Nếu nước nhạt màu, độ trong lớn, có thể bổ sung thêm lượng thức ăn công nghiệp kết hợp với việc sử dụng phân bón, chế phẩm sinh học để cải thiện màu nước, gia tăng lượng thức ăn tự nhiên. Tại những ao nuôi với mật độ < 60 con/m², nếu gây màu nước tốt thì trong tuần đầu tiên không cần bổ sung thức ăn công nghiệp.

Trong điều kiện nuôi công nghiệp với mật độ cao, lượng thức ăn tự nhiên không đủ cung cấp cho tôm thì thức ăn công nghiệp bổ sung cho tôm là cần thiết. Tôm sú có tập tính tìm thức ăn tự nhiên nhiều, hoạt động chậm, trong thời gian 1 - 3 ngày tuổi chỉ cho ăn với lượng 1,2 - 1,5 kg/100.000 giống; trong thời gian 4 - 10 ngày tuổi, mỗi ngày tăng thêm 200 g/100.000 giống; ngày 11 - 20, mỗi ngày tăng 250 g/100.000 giống; từ ngày thứ 21 trở đi mỗi ngày tăng thêm 300 g/100.000 giống kết hợp với kiểm tra sàng ăn. Tôm thẻ chân trắng là loài hoạt động nhiều trên tầng mặt và tầng giữa, tiêu hóa lượng thức ăn lớn hơn, ngày đầu tiên sử dụng 2 kg/100.000 giống. Trong 20 ngày đầu tiên, mỗi ngày tăng 200 g/100.000 giống. Từ ngày 21, mỗi ngày tăng 500 g/100.000 giống, kết hợp với sàng ăn để điều chỉnh lượng thức ăn. Trong thời gian này, kiểm tra lượng thức ăn thừa sau 3 giờ khi cho tôm ăn. Trong suốt thời gian đó nếu thức ăn vừa hết là lượng thức ăn vừa đủ để cung cấp cho tôm nuôi. Việc sử dụng sàng ăn rất quan trọng để kiểm tra lượng thức ăn, phản ánh khả năng sử dụng thức ăn, tình trạng sức khỏe tôm nuôi, điều kiện đáy ao nuôi. 

Trong tháng nuôi đầu tiên, người nuôi thường rất khó đánh giá được tỷ lệ sống của tôm và không đánh giá được sức ăn của tôm, do chúng còn quá nhỏ. Để điều chỉnh lượng thức ăn hợp lý trong thời gian đầu, người nuôi cần phải dựa mật độ thức ăn tự nhiên, màu nước và mật độ tôm nuôi.

Nguyễn Nhung/ Tạp chí Thủy sản Việt Nam